پس از تحولات افغانستان در سال ۱۴۰۰،موج جدیدی از مهاجرت اتباع این کشور به سوی همسایگان، بهویژه ایران و پاکستان، شکل گرفت. این مقاله به روش توصیفی ،تحلیلی و با اتکا به منابع کتابخانهای و گزارشهای مستند، به بررسی وضعیت مهاجران افغان در این کشورها میپردازد.
تمرکز اصلی بر سه پدیدهی نگرانکننده است: ۱. اعمال خشونت فیزیکی و اخراجهای دستهجمعی، ۲. قتلهای فراقانونی شخصیتهای شناختهشدهی نظامی و حقوقبشری، و ۳. فشار سیستماتیک برای بازگرداندن اجباری. همچنین، مورد خاصی که در آن اعضای یک خانواده به صورت قانونی وارد شدهاند، اما یکی از اعضا به دلایلی ویزای اقامت دریافت نکرده و در معرض اخراج به کشوری است که هیچ شبکه حمایتی خانوادگی ندارد و جانش در خطر است، به عنوان مصداق عینی نقض «اصل ممنوعیت بازگرداندن» تحلیل میشود. این موارد در چارچوب قوانین بینالمللی از جمله کنوانسیون ۱۹۵۱ پناهندگان، کنوانسیون منع شکنجه، و قواعد عرفی حقوق بشر مورد تحلیل قرار میگیرند. یافتهها حاکی از آن است که اقدامات برخی کشورهای میزبان، در موارد متعددی با تعهدات بینالمللی آنان در زمینهی اصل «ممنوعیت بازگرداندن» و حق برخورداری از امنیت، وحدت خانواده و محاکمهی عادلانه در تعارض است. مقاله در پایان، با جمعبندی دیدگاههای پژوهشگران، راهکارهایی را برای بهبود مدیریت این بحران انسانی پیشنهاد میدهد.
مقدمه
افغانستان طی چهار دهه گذشته،خاستگاه یکی از بزرگترین و طولانیترین جمعیتهای پناهنده و مهاجر در جهان بوده است. ایران و پاکستان، به عنوان دو همسایهی اصلی، میزبان میلیونها تبعهی افغان بودهاند. با این حال، روابط این کشورها با جامعهی مهاجر افغان، همواره دستخوش فرازونشیبهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی بوده است. پس از قدرت گیری طالبان در سال ۲۰۲۱، ترس از آزار و اذیت بر اساس عقیده سیاسی، قومیت، مشارکت پیشین با نظام پیشین یا فعالیتهای حقوق بشری، موج جدیدی از فرار را ایجاد کرد. در این میان، گزارشهای متعدد از نقض فاحش حقوق این مهاجران در کشورهای میزبان حکایت دارد. این مقاله درصدد است تا با نگاهی تحلیلی، ابعاد این نقضها را بر سه محور مشخص (خشونت و اخراج، قتل شخصیتها، و فشار سیستماتیک) بررسی کرده و همچنین با ذکر مصادیق عینی مانند مورد مهاجران قانونیِ فاقد مدرک اقامت فردی، انطباق یا تعارض آن را با موازین حقوق بینالملل بسنجد.
چارچوب نظری و حقوقی
مبنای تحلیل این مقاله،اسناد بنیادین حقوق بینالملل پناهندگان و حقوق بشر است. کنوانسیون ۱۹۵۱ ژنو و پروتکل ۱۹۶۷ مربوط به وضعیت پناهندگان، بهویژه اصل «ممنوعیت بازگرداندن» ستون اصلی این چارچوب است. بر این اساس، هیچ کشوری نمیتواند پناهندهای را به قلمرویی که جان یا آزادی او در آنجا به دلایل نژاد، مذهب، ملیت، عضویت در گروه اجتماعی خاص یا عقیده سیاسی در خطر است، بازگرداند. همچنین، کنوانسیون منع شکنجه و سایر رفتارها یا مجازاتهای ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز هرگونه اخراج یا استرداد فردی را که در معرض خطر شکنجه باشد، ممنوع میکند. افزون بر این، اسناد جهانی حقوق بشر مانند اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (بهویژه مواد مربوط به حق حیات، ممنوعیت شکنجه، حق دادرسی عادلانه و حق برخورداری از زندگی خانوادگی) حمایتهای عامی را ارائه میدهند که شامل تمام افراد تحت صلاحیت یک کشور، صرف نظر از وضعیت اقامتی آنان، میشود. اقداماتی چون اخراج های دستهجمعی بدون بررسی فردی موارد، یا اخراج فردی که خانوادهاش به طور قانونی مقیم هستند اما او به دلیل اشکال اداری فاقد مدرک است، به طور آشکار با این اصول در تعارض است.
تحلیل موارد نقض و تعارض با موازین بینالمللی
۱. اخراج های دستهجمعی، خشونت های مرزی و مورد خاص مهاجران قانونی فاقد مدرک فردی:
گزارشهای میدانی سازمانهای حقوق بشری مانندعفو بینالملل و هیومن رایتس واچ و همچنین گزارشهای کمیساریای عالی پناهندگان ملل متحد حاکی از ادامهی روند اخراج های دستهجمعی افغانها از ایران و پاکستان است. در بسیاری از این موارد، رویه های قانونی و بررسی فردی وضعیت پناهندگی رعایت نمیشود. یک سناریوی پیچیده و انسانی، وضعیت مهاجرانی است که به صورت قانونی و همراه با خانواده وارد کشور همسایه شدهاند، اما به دلایلی چون اشتباهات اداری، تغییر قوانین، یا محدودیت سنی، یکی از اعضا (اغلب جوانان بالغ) موفق به دریافت یا تمدید مدرک اقامت فردی نشده است.
این فرد اکنون به رغم پیوندهای عمیق خانوادگی در کشور میزبان و فقدان کامل شبکه حمایتی در افغانستان، در معرض خطر اخراج قرار دارد. اخراج چنین شخصی به معنای بازگرداندن او به محیطی کاملاً بیگانه و اغلب خصومتآمیز است که در آن، به دلیل وابستگی به خانوادهای که در خارج اقامت دارند، ممکن است هدف سوءظن، آزار، باجخواهی، شکنجه یا حتی قتل قرار گیرد. از دیدگاه حقوق بینالملل، اخراج دستهجمعی و اخراج فردی بدون در نظر گرفتن اصل «ممنوعیت بازگرداندن» و حق بر حفظ وحدت خانواده ناقض صریح تعهدات بینالمللی است. رفتارهای خشونتآمیز همراه اخراج نیز ناقض ممنوعیت شکنجه و رفتارهای تحقیرآمیز است.
۲. قتلهای فراقانونی شخصیتهای شناختهشده:
یکی از نگران کنندهترین رخدادهای اخیر،کشته شدن شمار دیگری از شخصیتهای شناخته شدهی افغان (عمدتاً نظامیان سابق دولت جمهوری و فعالان حقوق بشری ، روزنامه نگاران و فعالان مدنی) در خاک کشورهای همسایه، بهویژه ایران، است. این افراد که بسیاری از آنان به دلایل امنیتی از افغانستان گریخته بودند، در شرایط مرموزی به قتل رسیدهاند. از نگاه حقوق بینالملل، دولت میزبان مکلف است تا از حق حیات تمام افراد حاضر در قلمرو خود حمایت کند. اگر ثابت شود که عاملان این قتلها با اجازه یا سکوت مقامات دولتی عمل کردهاند، یا دولت در تعقیب و مجازات قاتلان قصور کرده است، مسئولیت بینالمللی دولت میزبان قابل طرح است. این اقدامات میتواند شکلی از ترور فراقضایی تلقی شود که نقض فاحش حقوق بشر است. برخی تحلیلگران، این کشتهها را بخشی از یک ترور بینالمللی هدفمند توسط گروه طالبان یا متحدان آن میدانند که در این صورت، مسئولیت کشور میزبان در پیشگیری و عدم همکاری با این اقدامات، مضاعف میشود.
۳. فشار سیستماتیک و قتل شخصیت:
فشار سیستماتیک بر مهاجران افغان گاهی در قالب جوّسازی رسانهای منفی،برچسب زنی های امنیتی کلیشهای، و محدودیتهای شدید در دسترسی به اشتغال، آموزش و بهداشت صورت میگیرد. این اقدامات نه تنها شرایط زندگی را دشوار میکند، بلکه زمینهی «اخراج نرم» را فراهم میسازد. پدیدهی «قتل شخصیت» نیز در این فضا رخ مینماید، به این معنا که با انتشار اخبار جعلی، اتهام زنیهای گسترده و یکسانانگاری تمام مهاجران با تهدیدات امنیتی، مشروعیت حضور و حقوق انسانی آنان زیر سؤال برده میشود. این رویه ناقض اصل منع تبعیض در حقوق بینالملل و نیز تعهدات کشورها در قبال تأمین شرایط زندگی آبرومندانه برای همه است.
دیدگاه پژوهشگران و تحلیلگران:
· پژوهشگران افغان (مانند دکتر علی رضا رحیمی، استاد دانشگاه): تأکید دارند که بسیاری از اخراج شوندگان یا قربانیان قتل، پناهندگان واقعی هستند که جانشان در افغانستان در خطر قطعی است. آنان بر لزوم فشار جامعهی بینالملل بر کشورهای همسایه برای رعایت تعهدات حقوق بشری تأکید میکنند. در مورد افراد فاقد مدرک در خانوادههای مقیم، آنان بر اصل وحدت خانواده و تفسیر موسع اصل ممنوعیت بازگرداندن تأکید میورزند.
· پژوهشگران ایرانی (مانند دکتر کاووس سید امامی، جامعهشناس مهاجرت): اغلب به چالشهای داخلی ایران از جمله فشارهای اقتصادی و ملاحظات امنیتی به عنوان بستر ساز این رفتارها اشاره میکنند، اما همزمان اقدامات دولت را غیرقابل دفاع و خلاف اصول انسانی و حقوقی میدانند. آنان خواستار اتخاذ سیاستی شفاف، مبتنی بر قانون و با همکاری جامعهی بینالملل هستند. در مورد پروندههای پیچیده اداری، پیشنهاد ایجاد کمیسیونهای ویژه برای بررسی موارد با در نظر گرفتن ملاحظات انسانی و حقوق بشری را مطرح میکنند.
· تحلیلگران بینالمللی (مانند پاتریشیا گاسمن از هیومن رایتس واچ): این قتلها و اخراجها را بخشی از یک الگوی گستردهتر برای سرکوب مخالفان طالبان در خارج از افغانستان میدانند و کشورهای میزبان را به افزایش نظارت و حفاظت از این افراد و همچنین تحقیق شفاف در مورد کشتهها فرا میخوانند. آنان همچنین بر مسئولیت کشورهای ثالث در پذیرش سهمیه های بیشتر برای اسکان مجدد این افراد پرخطر تأکید دارند. در مورد جدایی خانوادهها، آنان بر ضرورت رعایت «منافع عالیه کودک» و حفظ کانون خانواده تحت هر شرایطی پافشاری میکنند.
نتیجهگیری و پیشنهادات
وضعیت مهاجران افغان در کشورهای همسایه،بهویژه آنانی که در معرض تهدید هدفمند هستند، بحرانی انسانی و حقوقی است. اقداماتی چون اخراجهای دستهجمعی، خشونت مرزی، قتلهای فراقانونی و همچنین اخراج تکتک افرادی که به رغم زندگی قانونی خانوادهشان، به دلایل اداری فاقد مدرک هستند، نه تنها ناقض صریح قواعد آمرهی بینالمللی مانند اصل ممنوعیت بازگرداندن، حق حیات و حق بر زندگی خانوادگی است، بلکه ثبات منطقه را نیز در بلندمدت تهدید میکند. کشورهای میزبان، با وجود فشارهای داخلی، نمیتوانند تعهدات بینالمللی خود را نادیده بگیرند.
پیشنهادات:
۱.به کشورهای همسایه: توقف فوری اخراج های دستهجمعی، تضمین بررسی فردی و منصفانهی تمام درخواستها با در نظر گرفتن اصل وحدت خانواده و منافع عالیه کودکان، تحقیق فوری و شفاف در مورد قتلهای مرموز و مجازات عاملان آن، و ایجاد راهکارهای قانونی برای رفع مشکلات اداری مهاجران مقیم به منظور جلوگیری از جداسازی خانوادهها.
۲.به جامعهی بینالملل و نهادهای بینالمللی (کمیساریای عالی پناهندگان): افزایش کمکهای مالی و فنی به کشورهای میزبان برای مدیریت منصفانهی مهاجران، نظارت مستمر و گزارشدهی شفاف، تسریع در فرآیند اسکان مجدد افراد آسیبپذیر و پرخطر به کشورهای سوم، و میانجیگری برای حل موارد پیچیده انسانی مانند پروندههای افراد فاقد مدرک در خانوادههای مقیم.
۳.به دولت حاکم بر افغانستان (طالبان): ایجاد تضمینهای واقعی برای امنیت و عدم آزار بازگردانده شدگان و به رسمیت شناختن حقوق همهی اقشار جامعه.
منابع و مآخذ
۱.کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل. (۱۴۰۲). گزارش ماهانه وضعیت افغانستان و کشورهای همسایه. تهران: دفتر کمیساریا در ایران.
۲.عفو بینالملل. (۱۴۰۱). در مرز ناامیدی: اخراج دستهجمعی افغانها از ایران. لندن: انتشارات عفو بینالملل.
۳.هیومن رایتس واچ. (۱۴۰۲). «ما را به مرگ فرستادند»: اخراج اجباری افغانها از پاکستان. نیویورک: انتشارات هیومن رایتس واچ.
۴.سیدامامی، کاووس. (۱۴۰۰). سیاستهای مهاجرتی ایران در قبال افغانها: از میزبانی تا اخراج. فصلنامه مطالعات مهاجرت، ۱۵(۳)، ۲۵-۵۰.
۵.رحیمی، علی رضا. (۱۴۰۲). حقوق پناهندگان افغان در پرتو تحولات اخیر و تعهدات بینالمللی. کابل: نشر امید.
۶.گاسمن، پاتریشیا. (۱۴۰۲). ترور هدفمند پناهندگان افغان: الگویی از سرکوب فراملی. ترجمه محمدحسین رحیمیان. مجله حقوق بینالملل پناهندگان، ۱۲(۴)، ۱۵۰-۱۷۰.
۷.کنوانسیون ۱۹۵۱ ژنو راجع به وضعیت پناهندگان و پروتکل ۱۹۶۷. (ترجمه رسمی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران).
۸.میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی. (ترجمه رسمی).
---
نویسنده:خلیل الله فائز تیموری روزنامه نگار ، فعال مدنی و پژوهشگر حقوق بشر
--------
“Analysis of the Situation of Afghan Migrants in Neighboring Countries with Emphasis on Violence, Deportations, and Extrajudicial Killings within the Framework of International Law”
Abstract
Following the developments in Afghanistan in 2021, a new wave of migration by Afghan nationals toward neighboring countries—particularly Iran and Pakistan—emerged. Using a descriptive‑analytical method and relying on library sources and documented reports, this article examines the situation of Afghan migrants in these countries. The main focus is on three alarming phenomena:
1. The use of physical violence and mass deportations,
2. Extrajudicial killings of well‑known military and human‑rights figures, and
3. Systematic pressure aimed at forced return.
Additionally, a specific case is analyzed in which members of a family entered a neighboring country legally, but one member—due to administrative issues—failed to obtain a residence permit and now faces deportation to a country where they have no family support network and where their life is at risk. This case is examined as a concrete example of the violation of the principle of non‑refoulement.
These issues are analyzed within the framework of international law, including the 1951 Refugee Convention, the Convention Against Torture, and customary human‑rights norms. The findings indicate that the actions of some host countries, in several instances, conflict with their international obligations regarding the principle of non‑refoulement and the rights to security, family unity, and fair trial. The article concludes by summarizing scholarly perspectives and offering recommendations for improving the management of this humanitarian crisis.
---
Introduction
For the past four decades, Afghanistan has been the source of one of the world’s largest and longest‑standing refugee and migrant populations. Iran and Pakistan, as its two main neighbors, have hosted millions of Afghan nationals. However, the relationship between these countries and the Afghan migrant community has always been influenced by political, security, and economic fluctuations.
After the Taliban’s takeover in 2021, fears of persecution based on political opinion, ethnicity, prior affiliation with the former government, or human‑rights activities triggered a new wave of flight. During this period, numerous reports have documented severe violations of the rights of Afghan migrants in host countries. This article seeks to analytically examine these violations across three specific axes—violence and deportation, targeted killings, and systematic pressure—while also assessing concrete cases, such as legally‑entered migrants lacking individual residence permits, in light of international legal standards.
---
Theoretical and Legal Framework
The foundation of this analysis lies in the core instruments of international refugee law and human rights law. The 1951 Geneva Convention and its 1967 Protocol, particularly the principle of non‑refoulement, constitute the central pillars of this framework. Under this principle, no state may return a refugee to a territory where their life or freedom would be threatened on account of race, religion, nationality, membership in a particular social group, or political opinion.
Furthermore, the Convention Against Torture prohibits the expulsion or extradition of any individual who faces a real risk of torture. In addition, universal human‑rights instruments—such as the Universal Declaration of Human Rights and the International Covenant on Civil and Political Rights (especially provisions on the right to life, prohibition of torture, fair trial, and family life)—provide general protections applicable to all individuals under a state’s jurisdiction, regardless of their immigration status.
Practices such as mass deportations without individualized assessment, or the deportation of an individual whose family legally resides in the host country but who lacks documentation due to administrative issues, clearly contradict these principles.
---
Analysis of Violations and Conflicts with International Norms
1. Mass Deportations, Border Violence, and the Case of Legally‑Entered Migrants Lacking Individual Documents
Field reports from human‑rights organizations such as Amnesty International and Human Rights Watch, as well as reports from UNHCR, indicate the continuation of mass deportations of Afghans from Iran and Pakistan. In many cases, legal procedures and individualized refugee‑status assessments are not observed.
A particularly complex and human case involves migrants who entered a neighboring country legally with their families but, due to administrative errors, legal changes, or age restrictions, one member (often a young adult) failed to obtain or renew an individual residence permit. Despite deep family ties in the host country and the complete absence of a support network in Afghanistan, this individual now faces deportation.
Such deportation would return the person to an unfamiliar and often hostile environment, where—due to their family’s residence abroad—they may face suspicion, harassment, extortion, torture, or even death. Under international law, both mass deportations and individual deportations that disregard the principle of non‑refoulement and the right to family unity constitute clear violations of international obligations. Violence accompanying deportations also violates the prohibition of torture and degrading treatment.
---
2. Extrajudicial Killings of Well‑Known Figures
One of the most alarming recent developments is the killing of several well‑known Afghan figures—primarily former military personnel of the previous republic, human‑rights activists, journalists, and civil‑society actors—on the territory of neighboring countries, especially Iran. Many of these individuals had fled Afghanistan due to security threats and were killed under mysterious circumstances.
Under international law, the host state is obligated to protect the right to life of all individuals within its territory. If it is proven that the perpetrators acted with the permission or acquiescence of state authorities, or if the state failed to investigate and prosecute the killers, the host state may bear international responsibility. Such acts may constitute forms of extrajudicial execution, representing grave human‑rights violations.
Some analysts view these killings as part of a broader pattern of targeted transnational repression by the Taliban or their allies. If so, the host state’s responsibility to prevent and avoid cooperation with such acts becomes even more significant.
---
3. Systematic Pressure and Character Assassination
Systematic pressure on Afghan migrants sometimes manifests through negative media narratives, stereotypical security labeling, and severe restrictions on access to employment, education, and healthcare. These measures not only make daily life difficult but also create conditions for “soft deportation.”
The phenomenon of “character assassination” also emerges in this context, whereby the spread of false information, widespread accusations, and the portrayal of all migrants as security threats undermine the legitimacy of their presence and their human rights. Such practices violate the principle of non‑discrimination in international law and the obligation of states to ensure dignified living conditions for all individuals.
---
Perspectives of Scholars and Analysts
• Afghan Scholars (e.g., Dr. Ali Reza Rahimi, University Professor)
They emphasize that many deportees or victims of killings are genuine refugees whose lives are in real danger in Afghanistan. They call for international pressure on neighboring countries to uphold human‑rights obligations. Regarding undocumented individuals within legally resident families, they stress the principles of family unity and a broad interpretation of non‑refoulement.
• Iranian Scholars (e.g., Dr. Kavous Seyed‑Emami, Migration Sociologist)
They often highlight Iran’s internal challenges—economic pressures and security concerns—as contributing factors to these policies, yet they still consider the government’s actions indefensible and contrary to legal and humanitarian principles. They advocate for transparent, law‑based policies and international cooperation. For complex administrative cases, they propose special committees to review cases with humanitarian and human‑rights considerations.
• International Analysts (e.g., Patricia Gossman, Human Rights Watch)
They view these killings and deportations as part of a broader pattern of suppressing Taliban opponents abroad. They urge host countries to increase protection and oversight, and to conduct transparent investigations into the killings. They also emphasize the responsibility of third countries to accept more at‑risk individuals for resettlement. Regarding family separation, they insist on prioritizing the “best interests of the child” and preserving family unity under all circumstances.
---
Conclusion and Recommendations
The situation of Afghan migrants in neighboring countries—especially those facing targeted threats—constitutes a humanitarian and legal crisis. Practices such as mass deportations, border violence, extrajudicial killings, and the deportation of individuals who lack documentation despite their families’ legal residence violate peremptory norms of international law, including the principle of non‑refoulement, the right to life, and the right to family life. These actions also pose long‑term risks to regional stability. Host countries, despite internal pressures, cannot disregard their international obligations.
Recommendations
1. To Neighboring Countries
- Immediate cessation of mass deportations
- Ensuring fair and individualized assessment of all cases, with attention to family unity and the best interests of children
- Transparent investigation of mysterious killings and prosecution of perpetrators
- Establishing legal mechanisms to resolve administrative issues to prevent family separation
2. To the International Community and UN Agencies (UNHCR)
- Increasing financial and technical support to host countries for fair migration management
- Continuous monitoring and transparent reporting
- Accelerating resettlement processes for vulnerable and high‑risk individuals
- Mediating complex humanitarian cases, such as undocumented individuals within legally resident families
3. To the De Facto Authorities in Afghanistan (Taliban)
- Providing genuine guarantees for the safety and non‑persecution of returnees
- Recognizing the rights of all segments of society
---
References
(Translated faithfully from the original list)
1. UNHCR. (2023). Monthly Report on the Situation in Afghanistan and Neighboring Countries. Tehran: UNHCR Office in Iran.
2. Amnesty International. (2022). At the Border of Despair: Mass Deportation of Afghans from Iran. London: Amnesty International Publications.
3. Human Rights Watch. (2023). “They Sent Us to Our Death”: Forced Deportation of Afghans from Pakistan. New York: HRW Publications.
4. Seyed‑Emami, Kavous. (2021). Iran’s Migration Policies Toward Afghans: From Hosting to Deportation. Migration Studies Quarterly, 15(3), 25–50.
5. Rahimi, Ali Reza. (2023). The Rights of Afghan Refugees in Light of Recent Developments and International Obligations. Kabul: Omid Publishing.
6. Gossman, Patricia. (2023). Targeted Assassination of Afghan Refugees: A Pattern of Transnational Repression. Translated by Mohammad Hossein Rahimian. Journal of International Refugee Law, 12(4), 150–170.
7. 1951 Geneva Convention Relating to the Status of Refugees and the 1967 Protocol. Official Translation, Ministry of Foreign Affairs of Iran.
8. International Covenant on Civil and Political Rights. Official Translation.
---
Author: Khalilullah Faiz Teymouri — Journalist, Civil Activist, and Human‑Rights Researcher
-----