افغان موج

موجیم که آسودگی ما عدم ماست
ما زنده بر آنیم که آرام نداریم

رسول پویان

موسیقی با رگ و پود هستی آمیزش یافته و هرگز نمی‏توان آن را از جسم و جان موجوداتعالم بویژه انسان جدا کرد. نغمۀ آبشاران، نجواهای پنهان و آشکار طبیعت، نوای دلنشین پرندگان و آواز مستانۀ ساز نوازندگان در ژرفای دل آدم نفوذ می‏کنند و به انسان شور، تپش، انرژی اسرارآمیز حیات و دل‏زندگی جاودانه می‏بخشند. کسانی‏که موسیقی را درک و احساس کرده نمی‏توانند صخره‏سنگ‏هایی را مانند که از ظرافت‏ها و نازکی‏های عاطفه و احساس‏ زندگان بی‏بهره اند. افراطیون کوردل و ظالم هرچند تلاش می‏ورزند تا موسیقی را از فرهنگ و مدنیت ما دور کنند؛ اما هرگز موفق نمی‏شوند؛ زیرا انسان به دون احساس، عاطفه و ذوق هنری جسم مرده و بری از تپندگی و تر و تازگی خواهد بود.  
در خراسان‏زمین(افغانستان کنونی)موسیقی با تاریخ، فرهنگ و تمدن ما چونان آمیزش یافته که به روح زنده، بالنده و مستانۀ زندگی تبدیل شده و در تمام عرصه‏های حیات نفوذ کرده است. در درازنای تاریخ در این قلمرو کهن آلات موسیقی بسیار متنوعی ساخته شده است که استادان فن آن‏ها را در بزم‏های شاهانه، حلقه‏های عارفانه و مجالس مردمی می‏نواختند . در سده‏های اخیر خاصه در قرن جاری به سبب فرهنگ ستیزی، تعصب و نا آگاهی حاکمان وقت بسیاری از ارزش‏های فرهنگی، تمدنی و هنری ما در لابلای گرد و غبار فراموشی دفن شده و یا همسایگان ما آن‏ها را در لیست میراث تاریخی، فرهنگی و هنری خویش ثبت کرده اند.

 افغانستان کنونی به مثابۀ قلب مرکزی خراسان بزرگ در درازنای تاریخ هماره خاستگاه و پرورشگاه موسیقی و ساخت آلات موسیقی بوده است؛ اما در معرفی آن پژوهشگران و قلمبدستان ما کار لازم علمی و تحقیقاتی نکرده اند. با درک این ضعف و خاليگاه با وجود مصروفیت‏های مطالعاتی، پژوهشی‏ و فرهنگی‏ام، تلاش ورزیدم تا در معرفی آلات موسیقی اصیل این قلمرو گامی ابتدایی بردارم تا سپس اشخاص مسلکی و کارشناسان موسیقی کشور آن را به مرحلۀ کمال برسانند. پيش از همه از کم و کاستی‏های این نبشته پوزش می‏خواهم. در زیر آلات موسیقی معرفی  شده است.

 

دف
دف یکی از قدیمی‌ترین سازهای ضربه‏یی است که متعلق به فرهنگ یا مكان خاص نیست؛ ولی بر طبق روایات از روزگاران كهن، آریایی‌ها مراسم جشن نوروز و تحویل سال را با نواختن دف برگزار می‌کردند. همین‌گونه نقش‌های تراشیده‌یی از نوازندگان دف را در آثار و آبدات باستانی سرزمین آریایی‏ها مشاهده می‌نماییم. در اشعار کلاسیک زبان فارسی از این ساز، گاهی در بزم و سرور و زمانی در موسیقی و سماع عارفانه تذکر رفته است و دیوان‏های شاعران پارسی‏گو پر از دف و نای و چنگ و چغانه است.  
دف در موسیقی افغانستان، ایران و آسیای میانه که در روزگار قدیم جزء قلمرو خراسان بزرگ بودند تا هنوز جایگاه خود را حفظ کرده است. در حال حاضر دف‏نوازان خوبی در این کشورها وجود دارند که میراث دف‏نوازی را در خراسان تجزیه شده، زنده و پاینده نگه‏می‏دارند. از دف به صورت تک‏نوازی و نواختن در دسته‏های موسیقی محلی و کلاسیک استفاده می‏شود.


تاج محمد سرپلی دف نواز

 

کوس
کوس یکی از سازهای عمدۀ نظامی آریایی‏های باستان بوده‌است. واژۀ کوس به معنی فرو کوفتن است و در زبان فارسی به صورت مصدر هم به کار برده شده است؛ کوستن به معنی کوفتن و زدن است. در کتاب‏های لغت آن را به طور اجمال به دهل و طبل و نقارۀ بزرگ تعریف کرده‌اند؛ ولی تفاوتش با سازهای دیگر ضربی این بوده که بدنۀ آن به شکل کاسه و یا نیم کاسه بوده‌است. این آلت ضربی عظیم را معمولاً روی شتر یا فیل می‌بستند و می‌نواختند. کوس بزرگ‌ترین ساز از خانوادۀ آلات موسیقی کوبه‌ای است که در ساختمان آن پوست به کار رفته‌است. این ساز تشکیل می‏شود از کاسه‌ای بزرگ از روی و مس که بر دهانۀ آن پوست خام گاومیش یا گاو برکشیده‌اند.

در اعصار مختلف و مواضع گوناگون کوس از لحاظ جنس کاسه و پوست و کوبه تغییر کرده‌است؛ ولی درهمه حال ساختمان ظاهری آن یکسان مانده‌است. گاه کاسۀ آن را از روی ساخته و آن را کوس رویین نام نهاده‌اند و گاهی کاسه را از طلا ساخته و در بارگاه سلاطین نواخته اند و نامش را کوس زرین نام نهاده اند. در میان آلات موسیقی رزمی این ساز اعتبار و حرمت بیشتری داشته است. چنان که پیداست هر فرماندهی و یا هر امیری ‌حق داشتن کوس و نواختن آن را در محیط فرماندهی و یا سراپرده خویش نداشته‌است.

برخی از شعرا از جمله فردوسی کوس را به صورت کوست به کار برده‌اند.

دلیران نتـرسند ز آواز کـوسـت          که آنجا دوچوب است و یک پاره پوست

 

طبله(یا جوره‏یی)

تبله ساز کوبه‌ای(ضربی)است که سال‏ها پیش به افغانستان آورده شده‌است. از نظر مکتب دهلی از واژۀ طبله یا تبله، دُهُل دو سره استنباط شده که قبلا آن را پخاوج(میردنگ)می‌گفتند. طبله از دو واحد استوانه‏یی تشکیل شده که قسمت بزرگ آن را بَم و کوچک آن را زیل یا کاتی می‌نامند. حالا تبله در دسته‌های موسیقی در افغانستان، هندوستان و پاکستان بیشتر استفاده می‏شود.

 


        
در موسیقی سنتی خراسان زمین(افغانستان کنونی)پیش از ورود طبله از زیربغلی و تنبک استفاده می‏شد و آن دوساز کوبه‏ای آلات موسیقی تاردار و بادی را همراهی می‏کردند. همچنان استفاده از دهل و نقاره نیز در خراسان بزرگ از روزگاران قدیم رواج داشته است. نقاره نیز مانند طبله دارای دو تکه است که یکی بم و دیگری زیل می‏باشد و با طبلۀ جوره‏یی شباهت دارد. از طبله نوازان مشهور کشور می‏توان از شادروان استاد محمد هاشم، چاچا محمود، استاد آصف و ولی محمد نام گرفت.

        


هارمونیه

 

 

هارمونیه
این آلۀ موسیقی در اصل یک ساز غربی است که هندی‏ها در آن تغییراتی به وجود آورده و آن را هارمونیه نامیدند. هارمونیه از هند به افغانستان آمده و با سازهای سنتی اصیل کشور و موسیقی کلاسیک ما همدم و همنوا شده است. هارمونیه ساز بادی است که لوله‏های صوتی مشابه با پیانو دارد. با دمیدن هوا به وسیلۀ پکۀ دستی آن و وارد کردن فشار بر روی دکمه‏های آن آواز بدر می‏آید. این ساز به طور نشسته و ایستاده نواخته می‏شود؛ اما ساز اکاردیون را فقط ایستاده می‏نوازند. هارمونیه در موسیقی کلاسیک هندوستان، افغانستان و پاکستان استفاده می‏شود.

 

رسول پویان
ميزان 1392 خورشیدی

 

 

منابع:

o       سایت جوانان افغاسنتان

o       ستایشگر، مهدی، واژه نامۀ موسیقی ایران زمین جلد اول،  چاپ دوم، تهران ۱۳۸۱

o       زین‏الدین محمود واصفی، بدایع‏الوقایع، چاپ ایران

o       موسیقی اصیل بدخشان، هرات، بادغیس و تخار، به کوشش وحید قاسمی

o       صد سال تار، انتشارات ماهور

o       سازشناسی، نوشتهٔ پرویز منصوری

o       رادیو آزادی

o       ویکی‌پدیا، دانشنامۀ آزاد

 

 

Resources:

http://tarikhema.ir-

http://www.farabisoft.com-

-www.persianblog.ir.

http://upload.wikimedia.org-

-http://commons.wikimedia.org

www.g-hunar.blogspot.com.au/2013/04/blog-post_30.html-

http://www.nilecommerce.net-

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/2/28/TombakImage.JPG-

-http://fa.wikipedia.org

http://sevemis.blogfa.com-

http://haftkhan.com-

http://www.eirani.com-

http://taropoud.mihanblog.com-

http://www.forum.nazicenter.com-

http://www.encyclopaediaislamica.com/index.php

 

پایان